कार्टुनीस्ट सधैँ प्रतिपक्ष
अविन एकमुष्ट भएर र्सार्वजनिक भए पुस्तकमार्फ् । प्रत्येक दिन पत्रपत्रिकामार्फ पाठकमाझ आउने अविन आफ्नो छरिएको परिचय समेटेको बताउँछन् । उनले र्सार्वजनिक गरेको 'अविनको कार्टुन कलेक्सन भाग १' नै उनको खास परिचय हो । अर्थात, उनको कलाकार जीवनलाई कसी लगाउने पुस्तक भएको छ 'अविनको कार्टुन कलेक्सन' ।
चित्रकला र पत्रकारिताको दोभान हो कार्टुन। त्यसैले कार्टुन वर्तमानलाई कलात्मक हिसाबले प्रस्तुत गर्न सक्नर्ुपर्छ । विकसित देशमा कार्टुन सुनुवाइ सम्बन्धित ठाउँमा गम्भीररुपमा हुन्छ तर हामीकहाँ कार्टुन हँसीमजाकको विषय बनेको छ । अविन अर्थात अविन्द्रमान श्रेष्ठलाई चित्त दुखेको ठाउँ पनि यही हो । भन्छन् -बुझ्न सक्दा कार्टुन विकृति र विसंगतिकै विरुद्धमा आवाज उठाएको हुन्छ ।
युवा कार्टुनस्ट अविन अग्रपंक्तिमा छन् । ३२ वर्षा अविनले झण्डै आधा उमेर कलामा सकेका छन् । यो अवधिमा उनी राम्रैसँग खारिएको प्रमाण उनले पुस्तकमार्फ पेश गरेका छन् । उनको यो पुस्तक कलाका नयाँ विद्यार्थीका निम्ति मार्गदर्शन त पक्कै हुन्छ, साथै आम कलापारखी र नागरिक समाजका निम्ति पनि उतिकै लाभदायक छ ।
कार्टुनस्ट सधैं प्रतिपक्ष । सायद मजा यसैमा छ । सधैंभरि विकृति र विसंगतिविरुद्ध जेहाद छेड्न पाइने । अविनले सन्तुष्टि मानेको पाटो पनि यहिँ हो । भन्छन्- एक दिन कार्टुनरतिको सम्मान सबैको नजरमा बढ्ने छ ।
अविनसँग गरिएका कुराकानीका केही अंशहरू-
– कार्टुनहरूको संग्रह निकाल्ने आवश्यकता किन देख्नुभयो ?
– पहिलो कुरा, व्यंग्यचित्रको सवालमा किताब छैनन् । दोस्रो कुरा, आफूले बनाएका कार्टुनरू छरिएर रहेका थिए । साँच्चै भन्ने हो भने कार्टुन संग्रह प्रकाशित गरेर मैले आफ्नै परिचय समेटेका हुँ ।
– पत्रकारितामा कार्टुनको महत्व ?
– आमपाठकले सबै भन्दा पहिला हर्ने नै कार्टुन हो । वौद्धिक वर्ग, राजनीतिज्ञदेखि बालकसम्मले कार्टुनई आफ्नै ढंगले बुझ्दै आएका छन् । पत्रिकाले कार्टुन बुझेको पनि छ, बुझ्न बाँकी पनि छ ।
– पत्रिकाले बुझ्न बाँकी के छ र ?
– कार्टुनस्ट पनि स्रष्टा हुन् र कार्टुन मर्मलाई पत्रिकाले अझै धेरै बुझ्न बाँकी छ । कतिपय पत्रपत्रिकाले त पाना भर्ने र साजसज्जाका लागि मात्र पनि कार्टुन प्रयोग गरिरहेका छन् ।
– कार्टुनको विषयलाई गम्भीररुपले त लिइँदैन नि ?
– कार्टुनलाई हँसाउने विषयको रुपमा मात्र लिनेहरू पनि छन् । म यो कुराको
विरोधी हुँ । आमपाठकले कार्टुन बुझ्न बाँकी पाटो यो पनि हो ।
– कार्टुनभनेको हास्य-व्यंग्य मात्र हो ?
– व्यंग्य चैं पक्कै हो । तर, कहिलेकाहीँ हास्यप्रधान पनि भइदिन्छ ।
– सकारात्मक विषयमा कार्टुनबन्दैन ?
– बनाउन जरुरी पनि छैन ।
– समाजबाट विसंगति हरायो भने ?
– समाजबाट विसंगति हरायो भने हाम्रो दिन जान्छ वा काम सकिन्छ । पीडाको अभिव्यक्ति हो कार्टुन।
– संवेदना हराएको हाम्रो समाजमा कार्टुनको व्यंग्यले के काम गर्ला ?
– सुनुवाइ भएको त मैले पनि पाएको छैन । चर्चा हुन्छ । त्यसो त कार्टुन आमुल परिवर्तन गर्न सक्ला भन्ने मलाई लाग्दैन । यति हो, सम्बन्धित ठाउँलाई घच्घच्याउने काम चाहीँ गर्छ ।
– हामीकहाँ कतिपय विषयमा कार्टुनबनाउन वर्जित छ नि ?
– लिमिटेसन हरेक कुरामा हुन्छ । पत्रिकाले कतिपय विषयमा आफूलाई नजिक र कतिपयमा टाढा राख्ने योजना पनि बनाएको हुन्छ । वर्जित भयो भने सिर्जना मर्छ ।
– हाम्रामा कार्टुनकति मौलिक छन् ?
– अन्तर्रर्ााट्रयस्तरको मौलिकताचाहिँ नेपाली कार्टुन देखिँदैन । तर, मौलिक हुन साधनारत छन् हाम्रा कलाकार । मलाई पनि एकजनाले सबै कार्टुनउस्तै छन् भनेको थियो । त्यो कुरा सत्य लागेर म पनि नितान्त पृथक हुने संर्घष्ामा छु ।

– स्पेस टाइम दैनिक
२०६१ भाद्र १३

अविन


अविन्द्रमान श्रेष्ठले 'अविन'का रूपमा यो ख्याति कमाउला भन्ने कल्पनासमेत गरेका थिएनन् । पचासको दशकको पर्ूवाद्धमा नेपाली व्यंग्यचित्रको फाँटमा देखापरेका थिए अविन । 'उत्साह थियो, लगनशीलता थियो, तर व्यावसायिक कार्टुनस्टका रुपमा स्थापित हँुला भनेर सोचेको थिइनँ' ३३ वषर्ीय अविनले हाँस्दै भने । यद्यपि, व्यंग्यचित्रलाई मात्र पेशा बनाएर बाँच्न नसकिने उनको अनुभव छ ।

'हिमालय टाइम्स' राष्ट्रिय दैनिकबाट सुरु भएको उनको व्यंग्यचित्र विधाको जागिरे यात्रा 'समय' साप्ताहिकसम्म आइपुगेको छ । 'साप्ताहिकमा सिर्जनशीलता तिखार्ने समय पाइँदो रहेछ', लामो समय 'राजधानी' राष्ट्रिय दैनिकका लागि व्यंग्यचित्र कोरेका अविन दैनिक र साप्ताहिक पत्रिकामा काम गर्दाको भिन्नता बताउँछन् । वास्तवमा सीमित समयको सीमारेखाको दबाबभित्र रहेर दिनहुँजसो व्यंग्यचित्र दिनु आफैमा कठिन कार्य हो । उनको जागिरबिनाको व्यंग्यचित्र यात्रा भने गोरखापत्रबाट सुरु भएको थियो ।

आफ्ना व्यंग्यचित्रमा समाजको आवाज प्रतिविम्बित गर्ने प्रयास गरेको अविन बताउँछन् । 'व्यंग्यचित्र केबल पाठकलाई मनोरञ्जन दिन र पत्रपत्रिकाको साजसज्जा बढाउनका लागि मात्र होइन, यसको आफ्नै मर्म हुन्छ र यसले समाजलाई सजग बनाइरहेको हुन्छ', हालै 'अविनको कार्टुन कलेक्सन भाग १' प्रकाशन गरेका अविनको वकपत्र छ-'राम्रो व्यंग्यचित्रका लागि सीप र साधनाको साथै सम्बन्धित विषयवस्तुको अध्ययन पनि उत्तिकै आवश्यक छ । अविनको उक्त कार्टुन कलेक्सनले पनि उनको भावनाको प्रतिनिधित्व गरेको छ ।
व्यंग्यचित्रहरू किन प्रायः राजनीतिक विषयसँग मात्र सम्बन्धित हुन्छन् - अलिक मुस्काउँदै अविनले भने- 'व्यंग्यचित्रको मुल मर्म भनेकै विकृतिमाथि प्रहार गर्नु हो । अहिलेको समयमा राजनीतिक क्षेत्र सबैभन्दा विकृत क्षेत्र भएको छ । यद्यपि, अन्य विषयवस्तुमाथि व्यंग्यचित्र बन्दै नबनेका भने होइनन् ।' आप\mनो नयाँ कलेक्सनमा पनि उनले सामाजिक विषयवस्तुमा आधारित थुप्रै व्यंग्यचित्र प्रकाशन गरेका छन् ।

परिवारको जेठा छोराका रूपमा काठमाडौंमा जन्मिएका थिए अविन । जेठो हुनुको जिम्मेवारीबोधले गर्दा पनि सानैदेखि संवेदनशील थिए उनी । चित्रकलाप्रतिको उनको आकर्षा देखेर साथीभाइ, गुरुहरू छक्क पर्थे । २०४५ सालमा एसएलसी पास गरेपछि वाणिज्यशास्त्र विषय लिएर पढ्दै उनले बनाएका व्यंग्यचित्र प्रकाशित हुन थालिसकेका थिए । ' बीकम पढ्दा पो चित्रकलाका विषयमा पढाइ हुनृ क्याम्पस पनि छ भन्ने थाहा पाएँ', दंग पर्दै अविन भन्छन्-'त्यसपछि त कमर्स छाडेर ललितकला क्याम्पसमा भर्ना भएँ र कला पढ्न थालेँ ।'

गत वैशाखमा दर्ुइ वर्षलामो प्रेमलाई मर्ूतरूप दिँदै संगी श्रेष्ठसँग वैवाहिक सम्बन्धमा बाँधिए । उनको जीवनको सहयात्री संगी पनि चित्रकला क्षेत्रमै छिन् । कुनै महत्वाकांक्षा बनाइनसकेको बताउने अविन जनतासँगको भावनात्मक सम्बन्ध अझ प्रगाढ कसरी बनाउने र जनचाहना अनुरुपका व्यंग्यचित्र बनाउने कुरामा केन्द्रित छन् । व्यंग्यचित्रकारका लागि अध्ययन आवश्यक कुरा मान्छन उनी । 'अध्ययन नै हाम्रो मुख्य स्रोत हो', अविन भन्छन् - 'एउटा व्यंग्यचित्रकारलाई सबै विषयको ज्ञान हुनु जरुरी छ ।' त्यसैले उनी आफ्नो अधिकांश समय पत्रपत्रिका तथा अन्य पुस्तकको अध्ययनमा खर्चन्छन् ।

'उनको प्रतिभामा आफ्नै किसिमको मौलिकता छ । उनले सामाजिक परिवेशमा हरेक पक्षलाई सचेत गराउने किसिमका रचना प्रस्तुत गरेका छन्', अविनका अग्रज तथा कार्टुन कलेक्सनका प्रकाशक अशोकमान सिंले प्रकाशकीयमा अविनको रचना प्रवृति औंल्याएका छन् । त्यसैगरी भूमिकामा वरिष्ठ व्यंग्यचित्रकार दर्ुगा बराल -वात्स्यायन) लेख्छन् -'व्यवसायिकता मात्र निर्वाह गर्ने आजका धेरै व्यंग्यचित्रकारहरूमा देखिएको प्रवृति भन्दा आप\mना रचनाहरू सुधार र परिस्कृत गर्दै लैजाने सचेतना अविनमा प्रशस्त छ ।' वास्तवमै हालका दिनमा अविनका व्यंग्यचित्रहरू धेरै परिमार्जित र परिस्कृत हुँदै गएका छन् । व्यंग्यचित्रको विकासमा उनीबाट धेरै अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।

- दृष्टि साप्ताहिक
२०६१ भाद्र २९